جان تیهان*
اخلاق، سکولار و مذهب: یک تحلیل تکاملی-شناختی
چکیده
اخلاق از دیدگاه تکاملی، یک قانون رفتاری است که رفتار درون گروهی را تنظیم میکند تا انسجام و ثبات اجتماعی را ارتقا دهد. هم دین و هم سکولاریسم ریشه در روانشناسی اخلاقی (Moral psychology)[1] یکسانی دارند. چگونه باید تمایز بین اخلاق سکولار و مذهبی را ارزیابی کرد؟ اخلاق مذهبی در واقع یک دیر آمد به تاریخ طبیعی اخلاق[2] بشمار می آید که بخش زیادی از آن با جهانبینی قدرتهای غیرطبیعی عجین شده است تا مغز انسانها را به قدرت های خیالی و دور از واقعیت، پرورش دهد. با این حال، تاریخ طبیعی اخلاق نشان میدهد که سنتهای اخلاقی مذهبی دارای منشأ قوانین اخلاقی نمی باشند، بلکه شهودهای اخلاقی باستانی را تقویت میکنند. سکولاریسم به عنوان یک جهانبینی، در مقایسه با جهانبینیهای مذهبی، در یک چارچوب درون ماندگار(immanent)[3] عمل میکند. این تمایز در درک رابطه بین خشونت مذهبی و خشونت ناشی از ایدئولوژی سکولار مفید است.
«اگر خدا نبود، همه چیز مجاز بود.» این ادعای برادران کارامازوف در کتاب معروف داستایفسکی است. شاید معروف ترین نتیجه گیری از این ادعا چیزی است که بسیاری برای بیان حقیقتی قاطع درباره اخلاق میپذیرند و آنرا مبنای ضروری دین می پندارند. برای یک دیندار، ارتباط اخلاق و خدا هم آشکار و هم قانع کننده است. خدا که از نظر اخلاقی کامل است، منبع ارزش های اخلاقی است. اگر خدا نبود، آن ارزش ها هیچ قدرتی نداشتند. حتی خداناباورانی مانند نیچه (Nietzsche) و فروید (Freud) به ارتباط عمیق در روان انسان بین خدا و اخلاق و خطر ناشی از هرج و مرج اخلاقی که می تواند از «مرگ خدا» (death of God)[4] به وجود آید، پی برده اند.
شواهد مربوط به اهمیت این دیدگاه در مطالعات مربوط به تعصب ضد خداناباوری یافت میشود. امروزه مکانهای بیشماری در جهان وجود دارند که انکار وجود خدا مجازات مرگ را در پی دارد، در حالی که اوضاع برای خداناباورها، به عنوان مثال، در اروپای غربی و ایالات متحده، چندان وخیم نیست، نظرسنجیها و مطالعات هنوز هم بیاعتمادی گسترده به خداناباورها را تأیید میکنند.[5] این بیاعتمادی کاملاً بجاست: به خداناباورها نمیتوان اعتماد کرد زیرا به خدا اعتقاد ندارند، و بنابراین ارزشهای آنها، هر طور که باشند، در نهایت باید مبتنی بر منافع شخصی و احتیاط باشد. بدون «ترس از خدا»، مردم چه انگیزهای برای اخلاقی بودن دارند؟
البته اینها نگرشهای کلی هستند که اغلب بیانگر تعصبات شخصیِ است که از روی ناآگاهی بیان می شود. با افزایش تنوع مذهبی و افزایش مشاهدهی گونههای مختلف بیاعتقادی، میتوان نرمش و کوتاه آمدن در این نگرش را تشخیص داد. به نظر میرسد بسیاری از معتقدان مذهبی تمایل بیشتری به پذیرش این موضوع دارند که افراد غیرمعتقد هنوز هم میتوانند از نظر اخلاقی انسانهای شریف و پایبند به اصول باشند. حداقل برخی از مردم برای خوب بودن به خدا نیازی ندارند. با این حال، این امر اغلب یک امتیاز عملی است، نه رد ارتباط ضروری بین خدا و اخلاق. ما این موضع را در میان دهها نفر از متکلمان مسیحی لیبرال (Liberally minded Christian)[6] میبینیم مبنی بر اینکه: افراد ممکن است یک سیستم اخلاقیِ گناهآلود و حتی فلسفیِ پیچیده داشته باشند و بدون دین یا اعتقاد به خدا، زندگی اخلاقیِ درستکاری داشته باشند، اما در نهایت هنوز چیزی در مورد اخلاق سکولار ناقص است، نوعی «عجیب و غریب بودن».[7] مشکل یک سیستم اخلاقی سکولار این است که بدون ریشه داشتن در یک واقعیت متعالی، نمیتواند با واقعیت تعهدات اخلاقی ما، با حس ذاتی واقعگرایی اخلاقی ما، مطابقت داشته باشد. اخلاق سکولار در نهایت اخلاق را ذهنی و وابسته به ترجیحات شخصی یا سنتهای فرهنگی میکند، در حالی که حس اخلاقی شهودی ما این است که برخی چیزها صرف نظر از آنچه کسی یا فرهنگی فکر میکند، نادرست می باشند.[8]
البته منتقدان سکولار دین، خاطرنشان میکنند که چنین مبنای عینی مذهبی برای اخلاق، مانع از آن نمیشود که افراد مذهبی اغلب به شیوههای بسیار غیراخلاقی عمل کنند. رسوایی سوءاستفاده جنسی در کلیسای کاتولیک تنها یکی از جدیدترین نمونههای قابل توجه و از نظر اخلاقی نفرتانگیز است؛ تاریخ طولانی و ننگین جنگهایی که به نام خدا انجام میشود، با تمام جنایات همراه آن، آنقدر شناخته شده است که نیازی به توضیح بیشتر ندارد. اگر همه اینها با اعتقاد به خدا و تأثیر دین امکانپذیر باشد، پس «عجیب و غریب بودن» اخلاق سکولار مشکل چندان مهمی به نظر نمیرسد. یک پاسخ دفاعی رایج به چنین اتهاماتی، انکار ارتباط واقعی بین دین و خشونت غیراخلاقی است. در عوض، اینها نمونههایی از افرادی هستند که در عمل به الزامات اخلاقی دین خود کوتاهی میکنند، یا افرادی که از دین برای توجیه رفتار خود که توسط عوامل دیگری انگیزه میگیرد، سوءاستفاده میکنند.
رابطه بین رفتار اخلاقی و باور یا عدم باور به یک دین، رابطهای پیچیده است و تفکیک عناصر مختلف آن دشوار است. این فصل از منظر علوم شناختی (Cognitive science)[9] تکاملی به این موضوع میپردازد. روایتهای علمی شناختی از اخلاق و دین، که مبتنی بر یک چارچوب تکاملی هستند، راههای جدید و پرباری را برای درک رابطه بین دین و اخلاق میگشایند و این دیدگاه حرفهای زیادی برای گفتن در مورد پیدایش خشونت دارد. ابتدا شرحی کلی از تکامل شناختی ذهنِ اخلاقی و دینی خود ارائه میدهم و سپس از آن مدل برای ارزیابی ماهیت اخلاق سکولار و دینی و نقش دین در نمونههایی از خشونت ظاهراً دینی استفاده خواهم کرد.
با این حال، قبل از اینکه به این موضوع بپردازیم، باید با یک مشکل مفهومی روبرو شویم. در حالی که اصطلاحات «سکولار» و «مذهبی» به طور اتفاقی و با اطمینان استفاده میشوند، اصطلاحاتی بسیار بحثبرانگیز در مطالعات دینی هستند. اگر ندانیم چگونه سکولار را از مذهبی تشخیص دهیم، هیچ چیز در بحث زیر معنی نخواهد داشت، و با این حال برخی انکار میکنند که در نهایت میتوانیم این اصطلاحات را از هم جدا کنیم. این ممکن است زیادهروی باشد، اما درک دقیقتری از این اصطلاحات لازم است و حداقل به یک تعریف کاربردی نیاز می باشد.
سکولار بودن، مذهبی بودن به چه معنا است؟
به یک معنا، «سکولار» بودن بدیهیترین مسئله به نظر میرسد و به معنای غیرمذهبی بودن است. اما، البته، یک جامعه «سکولار» جامعهای بدون دین نیست؛ بلکه جامعهای است که در آن دین یک مسئله خصوصی و جدا از حوزه عمومی تلقی میشود. اینکه این موضوع چگونه حل میشود، پیچیده است و در جوامع «سکولار» متفاوت می باشد، بنابراین «سکولار» میتواند در موقعیتهای مختلف معانی متفاوتی داشته باشد. پس اینک وقتی «اخلاق» را توصیف میکند، به چه معناست؟ در اینجا، دوباره به نظر میرسد که به معنای یک سیستم اخلاقی است که ریشه در دین ندارد یا توسط آن توجیه نمیشود و اگر درک روشنی از معنای «دین» داشتیم، این امر کاملاً واضح بود. در واقع، «دین» یکی از بحثبرانگیزترین اصطلاحات در مطالعات دینی است، واقعیتی که میتواند برای کسانی که خارج از این رشته هستند، بسیار گیج کننده باشد.
دین» به نظر بسیاری، اصطلاحی ساده و بدون مشکل ساز است. این تصور از دین به این دلیل است که ما یک مدل ناقص از دین، یعنی مسیحیت، را برای بررسی این موضوع به کار میبریم. صرف نظر از مشکل قابل توجه تعریف «مسیحیت»، با توجه به نسخههای گسترده و اغلب ناسازگار از آنچه که به عنوان مسیحیت ادعا میشود، مشکل عمیقتر این است که این درک از «دین»، حتی این درک از مسیحیت، یک دیدگاه به ویژه مدرن و غربی است. مسیحیت محصول مجموعهای عجیب از وقایع است که در اوایل دوره مدرن پدید آمده است، که با اصلاحات آغاز شده و در طول عصر روشنگری به کمال خود رسیده است و تمام نگرانیها و تعصبات آن مجموعه وقایع را در خود جای داده است.[10] در واقع، استدلال میشود که «دین» «محصول مدرنیته سکولار غربی» است.[11] چارلز تیلور (Charles Taylor) ادعا میکند که تقسیم هستی به قلمرو دنیوی و سکولار و قلمرو مقدس و معنوی «در هیچ فرهنگ انسانی دیگری در طول تاریخ وجود نداشته است».[12] در نتیجه، تمرکز دینی از تجربیات دینی جمعی به سمت دغدغههای مربوط به باور و تعهد شخصی تغییر یافت.[13] مارک یورگنزمایر (Mark Juergensmeyer) خاطرنشان میکند که در مقابل، دین غیرروشنگری (non-Enlightenment religion)[14] «چارچوبی گسترده از تفکر و عمل است که شامل ارزشهای اخلاقی، آداب و رسوم سنتی و حساسیتهای معنوی بیانشده عمومی میشود».[15] در این برداشت سنتی از دین، یعنی برداشتی مشترک در جوامع غیرغربی و جوامع غربی پیش از روشنگری، جدایی «سکولار» و «مذهبی» به راحتی قابل تصور نیست. از آنجا که فرآیندهایی که منجر به مفهوم سازیهای مدرن از این اصطلاحات شدند، مختص مسیحیت اروپایی بودند، با فراتر رفتن از بافتهای غربی، باید انتظار داشته باشیم که «سکولاریسمهای رقیب متعددی» را پیدا کنیم.[16]
با اذعان به ماهیت تاریخی شکاف سکولار-مذهبی و ماهیت متنوع سکولاریسمها و ادیان، ما هنوز به تعریفی کاربردی از سکولار نیاز داریم تا بتوانیم اخلاق سکولار و مذهبی را به طور معناداری از هم متمایز کنیم، یا حتی مشخص کنیم که آیا تمایز معناداری وجود دارد یا خیر. در اینجا، چارلز تیلور مدلی ارائه میدهد. او در برخورد آمرانه خود با سکولاریسم، پاسخی بسیار ویژه به این پرسش که سکولار بودن یا به اصطلاح او، زندگی در «عصر سکولار» چیست، می دهد مبنی بر اینکه: زندگی در عصر سکولار به معنای زیستن و دنبال کردن خیر و خوبی هایمان (goods) در یک «چارچوب ماندگار» (immanent frame)[17] و وابسته به امور دنیوی است. ویژگی اصلی «چارچوب ماندگار» و اصلی این است که:
« باور به خدا، یا به هر امر متعالی، مورد مناقشه است؛ این یک گزینه در میان بسیاری از گزینهها است؛ بنابراین شکننده می باشد؛ برای برخی افراد در برخی محیطها، دشوار و حتی «عجیب» است. ۵۰۰ سال پیش در تمدن غرب، چنین نبود. بیاعتقادی برای اکثر مردم، امری کاملاً غیر ممکن و تقریباً غیرقابل تصور بود.»[18]
اگرچه این چارچوب درونی، ناباوری را ممکن میسازد، اما آن را اجباری نمیکند. ویژگی متمایز عصر سکولار این است که میتوان زندگیای را تصور کرد که کاملاً در چارچوب مرزهای دنیوی و بر اساس مفاهیم طبیعتگرایانه زیسته شود.
این مفهوم از یک چارچوب درونماندگار، روش مفیدی برای تمایز اخلاق سکولار از اخلاق دینی ارائه میدهد. تیلور این را بر اساس آنچه او «انسانگرایی انحصاری» (exclusive humanism)[19] مینامد، تعریف میکند:
« منظورم از این، اومانیسمی است که هیچ هدف نهایی فراتر از شکوفایی انسان را نمیپذیرد و هیچ وفاداری به چیزی فراتر از شکوفایی انسان ندارد... عصر سکولار، عصری است که در آن محو شدن همه اهداف فراتر از شکوفایی انسان قابل تصور میشود؛ یا بهتر بگوییم، در محدوده یک زندگی قابل تصور برای تودههای مردم قرار میگیرد.»[20]
ما از این مفهوم چارچوب ماندگار و انسانگرایی انحصاری که از آن مشتق میشود، به عنوان تعیینکنندهی شرایط لازم برای «سکولار» دانستن یک سیستم اخلاقی استفاده خواهیم کرد. ما باید تشخیص دهیم که فقط انسانگرایی و تمرکز بر شکوفایی انسان نیست که یک سیستم اخلاقی را سکولار تعریف میکند بلکه انسانگراییهای مذهبی نیز چنین تعریفی دارند. دیدن چنین امکانات و شرایط شکوفایی انسان به عنوان امری واقع در چارچوبی ماندگار است که چنین سیستمهایی را سکولار نشان میدهد.
به سخنی دیگر این مفهوم چارچوب ماندگار است که به ما اجازه میدهد «سکولار» و «مذهبی» را از هم تفکیک کنیم. همانطور که اشاره شد، «سکولار» اغلب ممکن است صرفاً به تمرکز بر دغدغههای دنیوی اشاره داشته باشد. از یک دیدگاه دینی غیرروشنگری، چنین دغدغههای دنیوی مانند، تعریف هنجارهای روابط اجتماعی و قوانین ازدواج میتوانند به عنوان سکولار و ارزشهای سکولار بدون هیچ گونه دلالت بر یک چارچوب ذاتی مفهوم سازی شوند. در چنین سنتهایی، صحبت از پرداختن به چنین دغدغههای «سکولار» خارج از چارچوب معانی و باورهای دینی، معنایی نخواهد داشت. مسئلهای که باید در نظر بگیریم این نیست که آیا یک سیستم اخلاقی خاص، «سکولار» و «مذهبی» را به شیوهای سازگار با تعاریف مدرن و غربی متمایز میکند یا خیر، بلکه این است که آیا درک آن از آنچه شکوفایی انسان را تشکیل میدهد و به آن کمک میکند، در یک چارچوب ذاتی صورت میگیرد یا خیر.
اگرچه من معتقدم که تعریف «اخلاق سکولار» (Secular ethics)[21] به این شکل، بحث ما را به مرکز توجه تبدیل میکند، اما به انتقاداتی در این مورد که قبلاً اشاره شد، پاسخ نمیدهد. در واقع، از آنجا که طبق این خوانش از تبارشناسی، امر سکولار محصول پویاییهای دینی است، منتقدان استدلال می کنند که ارزشهای سکولار «اشتقاقیافته» (derivative) هستند. آنها فرض را بر این میگذارد که اخلاق سکولار مدرن اساساً نسخههای سکولار شدهای از اصول دینی تاریخی می باشد. منتقدان همچنین ادعا میکنند که بدون پایههای الهیاتی که در ابتدا مفاهیمی مانند حقوق بشر جهانی و برابری اخلاقی را به وجود آوردند، سکولاریسم فاقد یک مبنای مستقل برای اخلاق مختص خود است. برای پرداختن به این موضوع، باید تاریخ طبیعی اخلاق و آنچه را مطابق چارچوب متعالی (transcendent frame)[22] تایلور، بررسی کنیم.
تکامل و ذهن اخلاقی
اخلاق از دیدگاه تکاملی، یک قانون رفتاری است که رفتار درون یک گروه را تنظیم میکند تا انسجام و ثبات اجتماعی آن گروه را ارتقا دهد. هماهنگی اجتماعی موفق، یک سازگاری کلیدی برای انسانها است. توانایی عمل هماهنگ با دیگران در مواجهه با چالشهای است که موفقیت گونههای اجتماعی را در مبارزه جهت بقا وزنده ماندن ممکن میسازد. شرط لازم برای هماهنگی اجتماعی این است که افراد مایل باشند منافع شخصی خود را تابع منافع گروه کنند. با این حال، از آنجایی که تکامل، استراتژیهای رفتاری را که منافع ژنتیکی عوامل فردی را ارتقا میدهند، ترجیح میدهد، برآورده کردن این شرط چیزی شبیه یک معمای تکاملی است. گونههای فرااجتماعی (Eusocial)[23]، مانند مورچهها و موشهای کور، این معما را از طریق سطوح بالای ارتباط ژنتیکی در گروه حل میکنند. در این مورد، فداکاری برای گروه به عنوان یک سرمایه گذاری بلندمدت در میراث ژنتیکی خود بکار می رود. در حالی که اولین گروههای انسانی عمدتاً مبتنی بر خویشاوندی بودند، سطح خویشاوندی هرگز به سطوح فرااجتماعی نرسید و مطمئناً آنها با گسترش گروهها، از نظر ژنتیکی متنوعتر شدند. با این حال، تکامل انسان، انسانتباران (hominins) را در مسیری به سوی واحدهای اجتماعی بزرگتر و متنوعتر هدایت کرد، تا جایی که انسانها در بزرگترین گروههای پیچیده روی کره زمین زندگی کردند.[24] هیچ گونهای درجه انعطاف پذیری اجتماعی گروههای انسانی و میزان بالای اعضای گروهی آنان را که از نظر ژنتیکی با هم مرتبط نیستند، ندارد. توضیح اینکه چگونه انسانها به همیاران اجتماعی بینظیر تبدیل شدند، داستانی پیچیده با ادبیات غنی و گستردهای است که در اینجا نمیتوان به آن پرداخت. کافی است فقط برخی از عناصر اساسی که در روانشناسی اخلاقی تکامل یافته ما نقش دارند را بیان کنیم. البته این موضوع نباید به عنوان یک روایت جامع تلقی شود، این یک ساده سازی عمدی است.
نظریه پردازان مدتهاست که ارزش تکاملی عمل متقابل مستقیم و غیرمستقیم را تشخیص دادهاند.[25] همکاری، مزیتی برای خویشاوندان فراهم میکند و بنابراین به سازگاری فراگیر ما با محیط و همچنین افراد غیرمرتبط کمک میکند. همکاری یک استراتژی ارزشمند برای موجودات اجتماعی است و عدم توانایی در عمل متقابل (یعنی تقلب یا ترک رابطه) چنان تهدیدی است که تکامل شناختی ما منجر به ابزارهای ذهنی برای مذاکره در این موقعیتها شده است. مغز انسان، که توسط انتخاب طبیعی شکل گرفته است، به گونهای عمل میکند که انسانها را قادر میسازد تا با موفقیت در محیطهای خود با یکدیگر مذاکره کنند و با چالشهای مختلف مربوط به بقا و تولید مثل روبرو شوند. انسانها، به عنوان موجوداتی اجتماعی شناخته می شوند که فرآیندهای شناختی/عاطفی لازم برای موفقیت در یک گروه را توسعه دادهاند. انسانها یک تمایل طبیعی برای همکاری با دیگران، همراه با حساسیت شدید به متقلبان و نشانههای عدم اعتماد را به ارث بردهاند. ما واکنشهای عاطفی منفی شدیدی به خیانت داریم و انگیزهی قوی برای تنبیه کسانی که خیانت میکنند، حتی اگر این کار هزینهی قابل توجهی برای فرد تنبیه کننده داشته باشد.[26]
شهود های اخلاقی (Moral intuitions)[27]، خروجی فرآیندهای شناختی تکامل یافتهای هستند که جنبههای مختلف زندگی اجتماعی را مدیریت میکنند. این خروجیها، در حالی که از رفتار اجتماعی محافظت میکنند، رفتار اجتماعی را ترویج میدهند به افراد اجازه میدهد تا از مزایای زندگی گروهی بهرهمند شوند. هدف این شهودهای اخلاقی، درونگروهی است، یعنی گروهی متشکل از افرادی است که فرد در موقعیت مشارکت گروهی با آن سازگار می شود. بنابراین افرادی که جزئی از گروه آن فرد نباشند، فضای اخلاقی متفاوتی را اشغال میکنند. آنها در موقعیتی نیستند که بتوانند به طور قابل اعتمادی اَعمال نوع دوستانه فرد را تلافی کنند؛ آنها از قدرت و انسجام گروه فرد سودی نمیبرند و بنابراین انگیزه نهایی برای مشارکت در گروه آن فرد را ندارند. در واقع، اعضای گروههای دیگر، گروههایی که ممکن است رقیب گروه فرد باشند ممکن است تهدیدی برای فرد و در نتیجه برای سازگاری او ایجاد کنند. چنین افرادی تمایل ذاتی ما به همکاری را تحریک نمیکنند، حداقل نه به اندازهای که اعضای درونگروه تحریک میکنند. در عوض، آنها ممکن است ابزارهای تشخیص تقلب و ابزارهای اجتناب از تهدید ما را تحریک کنند. انبوهی از مطالعات تجربی و انسانشناسی وجود دارد که این جهت گیری اخلاقی درونگروهی- برونگروهی را تأیید میکنند.[28]
نه تنها شواهد تجربی انسان شناختی و روانشناختی وجود دارد، بلکه شواهد رو به رشدی از علوم اعصاب نیز وجود دارد که این جهت گیری را تأیید میکند. انسانها نسبت به تشخیص درد اعضای گروه خودی حساستر هستند؛ احتمال بیشتری دارد که چهرههای خنثی اعضای گروهِ خارجی را تهدیدآمیز تفسیر کنند؛ واکنشهای آزاردهنده کمتری نسبت به رنجهای اعضای گروه خارجی نشان میدهند؛ و در برخی موارد، از مشاهده چنین رنجهایی پاداش عصبی- شیمیایی (A neuro-chemical reward)[29] دریافت میکنند. در واقع، برخی از اعضای گروه خارجی حتی به عنوان شخص، پردازش نمیشوند، بلکه مدارهای عصبی انزجار را فعال میکنند.[30] همه اینها در سطح عصبی و پیش از هوشیاری اتفاق میافتد. افراد ممکن است به نظرسنجیها و پرسشنامهها با برابری اخلاقی، حتی کاملاً صادقانه، پاسخ دهند، اما در سطح عصبی، جهت گیری اخلاقی از خود نشان دهند. این یک یافته بسیار مهم است.
ما در مورد چگونگی شکل گیری رفتار توسط استراتژیهای اخلاقی تکاملیافته بحث کردهایم، اما این استراتژیها علل نهایی روانشناسی اخلاقی ما هستند؛ این یک داستان ریشهای برای ذهن اخلاقی ماست. این به این معنی نیست که انسانها هنگام تصمیمگیری اخلاقی، آگاهانه از این استراتژیها استفاده میکنند یا این ارزیابیهای تکاملی را انجام میدهند. ما نه درجه خویشاوندی یا احتمال بازگشت سرمایه گذاری نوع دوستانه را محاسبه میکنیم و نه عمداً وضعیت اخلاقی یک عضو خارج از گروه را. همه این استراتژیها و ابزارهای ذهنی، شرایط پیشاآگاهی (preconscious conditions)[31] را تشکیل میدهند که باعث ادراکات اخلاقی ما میشوند. اینها ابزارهایی نیستند که ما با آنها فکر میکنیم، بلکه ابزارهایی هستند که با آنها درک میکنیم. آنها به درک شهودی ما از موقعیتهای اخلاقی شکل میدهند و شهودها و احساسات اخلاقی را ایجاد میکنند که رفتار را تحریک میکنند. علوم شناختی[32] استدلال میکند که تفکر اخلاقی ما، مانند تفکر ما به طور کلی، تا حد زیادی توسط فرآیندهای شناختی/عاطفی پیشاآگاهی شکل میگیرد که از نظر عصبی نمونهسازی شدهاند.[33]
این بدان معنا نیست که عقل یا مشورت های آگاهانه نمی توانند نقش تعیین کننده ای در قضاوت های اخلاقی داشته باشند. در عوض نشان میدهد که چقدر از شناخت اخلاقی توسط فرآیندهای خارج از کنترل آگاهانه هدایت میشود. دانیل کانمن (Daniel Kahneman) شناخت انسان را به عنوان یک پردازشگر دوگانه به طور مفید مورد بحث قرار داده است: سیستم ۱- از این فرآیندهای شناختی پیشاآگاهانه تشکیل شده است که منجر به قضاوت های سریع، خودکار و غالباً دارای ظرفیت احساسی می شود، در حالی که فرآیندهای سیستم ۲، داوری های کندتر، مشورتی تر و منطقی تر هستند. اغلب این دو سیستم با هم کار میکنند، به طوری که سیستم ۲ برای ارائه توضیح منطقی یا توجیه قضاوتهای تولید شده توسط سیستم ۱ وارد عمل میشود؛ گاهی اوقات، سیستم ۱ تضاد را پردازش میکند و سیستم ۲ برای آشتی دادن این تضادها وارد عمل میشود. با این حال، گاهی اوقات، قضاوتهای سیستم ۲ با قضاوتهای سیستم ۱ در تضاد هستند. در چنین تضادهایی، فرآیندهای سیستم ۲، که به طور شهودی و شاید از نظر احساسی قانعکننده هستند، از مزیت مشخصی برخوردارند. با این حال، فرآیندهای از بالا به پایین، مانند استدلال تاملی، (deliberative reasoning)[34] میتوانند در برابر خروجیهای سیستم ۱ مقاومت کنند و یا آنها را تغییر دهند. در واقع، این همان چیزی است که یادگیری نامیده میشود - آوردن اطلاعات جدید، تجربیات جدید، الگوهای جدید رفتاری، برای اصلاح، مشروط کردن یا جایگزینی خروجیهای فرآیندها و عادات شناختی پیشآگاهی. استدلال تاملی فردی یکی از این فرآیندهای بالا به پایین است، اما برای موجودات اجتماعی مانند ما، یک فرآیند بالا به پایین بسیار قدرتمندتر و مؤثرتر، فرهنگی است.
الگوهای رفتاری و اعتقادی که از سنین پایین در معرض آنها قرار میگیریم، تأثیر قابل توجهی بر نحوه بیان فرآیندهای شناختی و چگونگی تقویت خروجیهای آن فرآیندها دارند. روشهای متنوعی که این فرآیندها میتوانند بیان شوند، شرایطی را برای تنوع فرهنگهایی که در سراسر جهان مییابیم، ایجاد میکند که به نوبه خود به توضیح تنوع اخلاقی موجود در سراسر جهان کمک میکند. با وجود این تنوع، از دیدگاه شناختی تکاملی، سنتهای اخلاقی همگی از الگوهای شناختی اساسی یکسانی ساخته شدهاند.
در این مرحله است که ما شروع به درک نقش دین در تاریخ طبیعی اخلاق میکنیم. دین یکی از قدیمیترین و فراگیرترین اعمال فرهنگی در تاریخ بشر است. دین بیش از هر عمل فرهنگی دیگری بر اخلاق تأثیر داشته است، اما این تأثیر، بیان خاصی به فرآیندهای اخلاقی-شناختی میدهد که ریشه در گذشته تکاملی ما دارند. در واقع، جنبههای خاصی از این روانشناسی اخلاق، به عنوان مثال، تبادلات متقابل و مهمتر از آن، جهت گیری درون گروهی، نه تنها در نزدیک ترین خویشاوندان ما، شامپانزهها، بلکه در بسیاری از گونههای نخستی (primate species)[35] و همچنین در سایر پستانداران مانند دلفینها و موشها یافت میشود.[36] اخلاق دینی، پدیدهای است که دیرتر به تاریخ طبیعی اخلاق وارد شده است.
تکامل و کارکرد اخلاقی دین
یک علم شناختی تکاملیافته همچنین فرآیندهایی را که زیربنای باورها و رفتارهای مذهبی هستند، آشکار میکند. محققان در حوزهای که به عنوان علم شناختی دین (Cognitive Science of Religion)[37] شناخته میشود، در حال توسعه یک مدل طبیعی مبتنی بر تجربه، قابل ارزیابی تجربی از منشأ دین می باشند. یکی از اصول اصلی این حوزه این است که:
« اعتقاد به خدا به بخش خاصی از مغز نیاز ندارد. اعتقاد به خدا نیازی به هیچ تجربه عرفانی خاصی ندارد... اعتقاد به خدا نیازی به اجبار یا شستشوی مغزی ندارد... بلکه اعتقاد به خدایان به دلیل عملکرد طبیعی ابزارهای ذهنی کاملاً نادرست که در زمینه های طبیعی و اجتماعی مشترک کار می کنند به وجود می آید.».[38]
علم شناختی دین، باورهای دینی (مثلاً باور به خدا) را حاصل فرآیندهای شناختی متعددی میداند که به دلیل فراهم کردن مزیت بقا (تولیدمثل) برای اجداد اولیه انسان، تکامل یافتهاند. برای مثال، انسانها تمایل اثباتشدهای برای تفسیر جهان بر اساس عاملیت دارند. با توجه به اهمیت و خطر بالقوه عوامل ناشناخته در محیط ما، تکامل، این دستگاه تشخیص عاملیت[39] را به گونهای طراحی کرده است که حساسیت بالایی داشته باشد و باعث شود مثبتهای کاذب (درک یک عامل در حالی که هیچ عاملی وجود ندارد) بر منفیهای کاذب (عدم درک یک عامل) غلبه کنند. درک یک عامل، سیستم نظریه ذهن ما را فعال میکند و ما را به سمت نسبت دادن حالات ذهنی به آن عوامل سوق میدهد.[40] ما عاملها را به عنوان افرادی که با قصد و نیت عمل میکنند و دارای میل، احساسات، برنامهها و غیره هستند، میدانیم. این امر همچنین ارزش بقای آشکاری دارد. ما به درک این موضوع نیاز داریم که عامل شناسایی شده چه برنامهای ممکن است داشته باشد تا بتوانیم پاسخ مناسبی ارائه دهیم.
این واقعیتی است عاملی که شناسایی کردهایم از نظر فیزیکی آشکار نیست و مانعی برای نسبت دادن نیت به آن وجود ندارد. تحقیقات نشان میدهد که ما سیستمهای شناختی متفاوتی برای برخورد با بدنهای فیزیکی و رویدادهای ذهنی داریم، که تصور بدنهای بدون ذهن و ذهنهای بدون بدن را از نظر شناختی آسان میکند.[41] ما نه تنها به طور طبیعی نیتها را به انواع عاملها نسبت میدهیم، بلکه از نظر شناختی مستعد، جستجوی الگوها، هدف و "از نظر غایت شناختی بیقاعده" هستیم.[42] درک عملکرد اشیاء، رفتارها یا پدیدهها، یک اصل اساسی در زیست شناسی تکاملی، روانشناسی و علوم شناختی است. این توانایی که اغلب به عنوان درک عملکردی یا استدلال غایت شناختی (Teleological reasoning)[43] از آن یاد میشود یک مزیت انطباقی قابل توجه برای بقا و تصمیمگیری فراهم میکند. کنجکاوی در مورد معنای زندگی و هدف ما در جهان، امتداد طبیعی این تمایل به جستجوی الگو است. در نتیجه ما در کنجکاوی در مورد یک هدف یا طرح، به طور طبیعی به سمت کنجکاوی در مورد عاملیت و نیات سوق داده میشویم: هدف چه کسی؟ طرح چه کسی؟ تمایل جهانی انسان به باور به خدایان، ارواح، اشباح و غیره در این تمایلات شناختی تکامل یافته ریشه دارد.[44] این امر باعث میشود باورهای مذهبی از نظر شناختی طبیعی باشند، که میتواند آنها را از نظر شهودی نیز قانعکننده کند.
این موضوع که دین به طور طبیعی مورد پذیرش افراد قرار می گیرد، چیزی در مورد درست بودن یا نبودن ادعاهای دینی را به اثبات نمی رساند. در واقع، این رویکرد تکاملی است که درست و نادرست بودن باورهای دینی را به چالش میکشد. از آنجایی که باور به خدا توسط ابزارهایی ایجاد میشود که برای ترویج بقا و ماندگاری تکامل یافتهاند، نه برای یافتن خدا، به نظر میرسد باورهای مربوط به خدا به عنوان یک سوء استفاده از این ابزارها پدید میآیند. در علم شناختی دین بحثهای شدیدی در مورد پیامدهای فلسفی و کلامی این یافتهها وجود دارد.[45] با این حال، نیازی نیست که در اینجا به این بحث بپردازیم. حال چه باورهای دینی سوء استفاده شده باشند چه نباشند، واقعیت این است که آنها همچنان پابرجا هستند. اینکه ادیان چنین نقش مهمی در تاریخ بشر ایفا کرده اند و می کنند، نشان میدهد که چنین باورهایی در طول تاریخِ تکامل ما مزایایی برای انسانها فراهم کردهاند. از منظر تکاملی، ادیان با بزرگتر شدن جوامع انسانی و افزایش چالشهای همکاری اجتماعی، برای ترویج رفتارهای اجتماعی مثبت در گروهها و جمعیت ها، توسعه یافتند.[46] کارکرد دین، پیوند دادن گروهها به جوامع اخلاقی و گسترش دایره دغدغههای اخلاقی فراتر از مرزهای قبیلهای محدود جامعه اولیه بشری بود. به نظر میرسد که دین، یک کارکرد اخلاقی کلیدی در تکامل انسان داشته است.
ذهن اخلاقی ما در طول یک دوره طولانی از گروههای کوچک و عمدتاً همگن و مشابه، که مشخصه جوامع شکارچی-گردآورنده است (hunter-gatherer society)[47]، تکامل یافت. در چنین گروههایی، تشخیص اینکه چه کسی عضو درون گروه است، کدام اعضا همکاران اجتماعی قابل اعتمادی بودند و چه کسانی قابل اعتماد نبودند، نسبتاً آسان بود. تعاملات منظم و مکرری که چنین جامعهای ایجاد میکرد، پیگیری رفتار یکدیگر را ساده می نمود و بنابراین تقلب را دشوار میکرد. مجموعه شهودهای اخلاقی تکامل یافته به طور مؤثری برای پیوند دادن گروه به یکدیگر عمل میکرد. با این حال، حتی در اولین تمدنهای بشری، جوامع از صدها یا هزاران نفر تشکیل میشدند. در این گروههای بزرگتر و ناشناس تر، دانستن اینکه چه کسی عضو درونگروهی است که ارزش همکاری دارد و چه کسی ممکن است یک متقلب بالقوه باشد، یا حتی یک عضو خارج از گروه که به دنبال بهرهمندی از نوع دوستی قبل از ترک گروه می باشد، به طور فزایندهای دشوار میشد. این امر روانشناسی اخلاقی ما را تحت فشار قرار داد و به نظر میرسید که اندازه مؤثر گروهها را محدود میکند. با این حال، میدانیم که تحت فشار رقابتی ناشی از درگیری بین گروهی، جمعیتهای انسانی افزایش یافت و دین حداقل یکی از عواملی بود که این امر را ممکن ساخت.
بدیهی است که این موضوع یک مسئله پیچیده ای است، اما دو راه اساسی وجود دارد که ادیان در تکامل فرهنگی انسان، کارکرد اخلاقی به خود گرفتند. یکی از طریق ارائه سیستمی از نشانههای تعهد بود که درون گروهی (in-group) را از برون گروهی (out-group) متمایز میکرد؛ دیگری از طریق باورهای مشترک به عوامل فراطبیعی یا ماوراء طبیعی (مثلاً خدایان) بود که نقش مجری اخلاقی قوانین و آداب و رسوم گروه را بر عهده داشتند. آیینها و رسوم میتوانند برای مشخص کردن اینکه چه کسی عضو گروه است، مفید باشند،[48] اینکه چنین نشانههایی اغلب از نظر صرف زمان و منابع پرهزینه هستند، یا محرمانه و بدون منطق ظاهری، به اثربخشی آنها کمک میکند.[49] تمایل به انجام مراسم قربانی کردن، یا رعایت تمام الزامات، مثلاً مقررات کوشر(kosher)[50] (و یا حلال و حرام بودن گوشت) نشان دهنده تعهد به گروهی است که چنین خواستههایی را مطرح میکند، و با نشان دادن جایگاه درون گروهی، فرد مشمولِ تمام مزایای اخلاقی ناشی از آن میشود. چنین اَعمالی همچنین نشان دهنده ارادت به خدایی است که بر قوانین اخلاقی گروه نظارت دارد. باور مشترک به خدای اخلاقی، خدایی که زمینه را برای اصول و مقررات گروه فراهم میکند و بر اساس آن پاداش و یا مجازات تعیین می شود، وسیلهای بسیار مؤثر برای نظارت بر رفتار اعضای درون گروه است، زمانی که گروه برای مشاهده منظم و مستقیم بیش از حد بزرگ شده است. انسانها به شدت به درکِ تحتِ نظر بودن حساس هستند و حتی پیشنهادهای نمادین تحت نظر بودن میتواند رفتار اجتماعی را افزایش و تقلب را کاهش دهد.[51]
ادیان این عناصر تکامل یافتهی شناخت اخلاقی ما را تحریک میکنند و بنابراین، دامنهی شهودهای اخلاقی ما را فراتر از گروههای کوچک و همگنی که برای خدمت به آنها طراحی شدهاند، گسترش میدهند. دین با ایجاد شرایط برای گروههای بزرگتر و در عین حال منسجم، به یک سازگاری فرهنگی تبدیل شد که در مبارزه برای منابع بین گروههای انسانی، مزیت رقابتی ایجاد میکرد. گروههایی که این سازگاری فرهنگی را داشتند، از گروههای بدون دین و دینداری، پیشی گرفتند. توضیح این موضوع کمک میکند که چرا دین یک امر جهانی انسانی است.[52] این مدل تکاملی به جای اینکه منبع اخلاق باشد، نشان می دهد که دین دارای پتانسیل سازگاری اخلاقی است. ممکن است دین، قوانین اخلاقی را به عنوان احکامی که از بالا نازل شدهاند، به تصویر بکشد، اما شکل و عملکرد آن فرامین الهی توسط میراث تکاملی ما شکل گرفته است.[53] این به ما اجازه میدهد تا رابطه بین اخلاق دینی و سکولار را از زاویه دیگری ببینیم.
مبانی سکولار اخلاق دینی
ما با نقل قول داستایوفسکی شروع کردیم: «اگر خدا نبود، همه چیزها مجاز بودند» تا ارتباط ظاهراً ضروری بین اخلاق و دین را بیان کنند. این ارتباط را میتوان به چندین روش درک کرد، اما من میخواهم فقط بر دو مورد تمرکز کنم: تبار شناختی (Genealogy)[54] و انگیزش (motivation)[55]. یک دیدگاه تکاملی-شناختی، رویکردی تازه به هر یک از این ارتباطات ارائه میدهد.
شاید تأثیر علم شناختیِ دین و اخلاق، در رابطه با ارتباط تبارشناختی، که معتقد است خدا منبع تعهدات اخلاقی و خالق قوانین اخلاقی ما است، آشکارترین مورد در این زمینه باشد. در این صورت، اگر خدایی وجود نداشت، هیچ قانون اخلاقی وجود نمیداشت و هر عملکردی مجاز بود، زیرا هیچ ممنوعیت اخلاقی وجود نداشت. با این حال، تاریخ طبیعی اخلاق نشان میدهد که سنتهای اخلاقی دینی، منشأ قوانین اخلاقی نیستند، بلکه به شهودهای اخلاقی کهن و قدیمی، نیروی گسترده تری میبخشند. قوانین اخلاقی دینی، مانند شریعت موسی، برای ترویج رفتاری عمل میکنند که همکاری درون گروهی را ترویج میدهد و در عین حال رفتارهای ضداجتماعی را منع میکند. این اصول سیستمی از نشانههای تعهد را ارائه میدهند که اعضای درون گروه را هویت میبخشد و مرزهای دغدغهی اخلاقی را تعیین میکند. اینها الزامات هر سیستم اخلاقی هستند که به طور مؤثر یک گروه را به یک واحد پایدار و منسجم پیوند میدهد. چگونگی برآورده شدن این الزامات، چگونگی بیان این شهودهای اخلاقی تکامل یافته، بسیار متفاوت است، هیچ راه واحدی برای موفقیت به عنوان یک فرهنگ وجود ندارد، و بنابراین هیچ بیان واحدی از قوانین اخلاقی یا فرامین الهی وجود نخواهد داشت. اما این فرامین متنوع و الهی، نمودهای فرهنگی یک سیستمِ شناختی اخلاقی تکامل یافتهی زیربنایی خواهند بود.[56]
اگر اصطلاح «سکولار» را مطابق با ریشه لاتین آن، saecularis، به معنای «تعلق به جهان یا عصر دنیوی» به کار ببریم، میتوانیم مدعی منشأ و کارکردی کاملاً سکولار برای اخلاق و به تبع آن، اخلاق دینی نیز باشیم. اخلاق مقدم بر دین است؛ در واقع، دین، به عنوان یک نهاد فرهنگی، در پاسخ به پویاییهای تکاملیافته اخلاق پدید میآید.
در مورد ارتباط انگیزشی بین اخلاق و دین، موضوع چندان مشخص نیست، اما درک آن ضروری می باشد. فرضیه این است که بدون نگاه مراقبت از سوی خداوند[57]، انسانها هیچ انگیزهای برای پیروی از یک قاعده اخلاقی که با منافع شخصیشان در تضاد است، نخواهند داشت. در یک سطح، یک روایت تکاملی-شناختی از اخلاق نشان میدهد که این ارتباط نادرست است و این نادرستی را شواهد تجربی و آزمایشی نیز تأیید میکنند. همانطور که بسیاری از مطالعات ذکر شده در اینجا نشان میدهند، انسانها تمایل طبیعی به احساس همدلی و نگرانی اخلاقی برای دیگران دارند. حتی در مطالعاتی که اثرات کاهش دهنده جایگاه برون گروهی بر سیستمهای همدلی ما را نشان دادند، هنوز هم پاسخهای همدلی، هرچند کاهش یافته، برای رفاه دیگران وجود داشت، حتی زمانی که آن دیگران غریبه بودند. مطالعاتی نشان میدهند زمانی که افراد هیچ ترسی از عواقب ندارند، تعداد قابل توجهی از آنها همچنان "کار درست را انجام میدهند"، حتی به قیمت از دست دادن منافع شخصی خود. ما یک حس اخلاقی را تکامل دادهایم که به رنج دیگران حساس است، از نظر احساسی به خیر و صلاح و خوبی وابسته است، به سمت همکاری و عمل متقابل گرایش دارد، و در آن "منافع شخصی" ارتباط نزدیکی با منافع گروهی دارد. این تمایلات اخلاقی شناختی، همانطور که سیستم ۱ پردازش میکند، به سرعت، به طور خودکار و به شیوهای قانع کننده و بدون نیاز به انگیزههای مذهبی یا ترس از خدا فعال میشوند. انسانها به طور طبیعی انگیزههای اساسی، یعنی انگیزههای سکولار، برای اخلاقی بودن دارند. دین برای ایجاد انگیزه در رفتار اخلاقی ضروری نیست.
با این حال، ما همچنین آموختهایم که این اخلاق ذاتی، که ریشه در دغدغههای سکولار دارد، عمیقاً نسبت به گروه خودی جهت گیری دارد و برای عملکرد در گروههای کوچک و همگن طراحی شده است. این شرایط احتمالاً مشکلات کمی را برای اجداد اولیه ما ایجاد میکرد، اما در یک جامعه جهانی، با جمعیت شناسی متنوع و متغیر، این محدودیتهای اخلاقی شناختی، که زمینه عمیقی برای بیگانه هراسی ایجاد میکنند، میتوانند به طرز غمانگیزی مشکل ساز باشند. ادیان دقیقاً برای کاهش این مشکلِ ماهیتِ محدود و قبیلهای روانشناسیِ اخلاقیِ تکامل یافته ما، پدید آمدند. دین دامنه شهود اخلاقی ما را گسترش داد و به انسانها اجازه داد تا مرزهای دغدغه اخلاقی را گسترش دهند تا گروههای بزرگ، پیچیده و ناهمگنی را که مشخصه تمدن بشری هستند، در بر گیرد. در حالی که یک اخلاق سکولار ممکن است برای ایجاد انگیزه در دغدغه اخلاقی در مقیاس کوچک کافی باشد، آیا میتواند در مقیاسی به اندازه کافی بزرگ مؤثر باشد تا از پسرفت اخلاقی به قبیله گرایی خشونتآمیز جلوگیری کند؟ آیا برای ایجاد انگیزه در اخلاق در مقیاس اجتماعی به دین نیاز داریم؟
موفقیت کشورهای اروپایی در ایجاد جوامع پایدار با سطوح بالای کیفیت زندگی، در کنار سطوح پایین دینداری و تقسیم بندی دین به حوزه خصوصی، به ویژه جوامع اسکاندیناوی[58] بسیار مورد توجه قرار گرفته است. این امر گواه آن است که دین برای شکوفایی جوامع بزرگتر و مدرن ضروری نیست. ثبات در این جوامع را میتوان به رفاه اقتصادی و سیستمهای قضایی تثبیت شده آنها نسبت داد. مطالعات نشان میدهد که اینها فقط نوعی از شرایط اجتماعی هستند (رفاه اقتصادی و سیستم قضایی) که منجر به گسترش نگرشها و سیستمهای اعتقادی غیردینی میشوند.[59] با این حال، این شرایط نماینده جوامع در سراسر جهان نیستند؛ ما با توجه به اینکه اروپا از این قاعده مستثنی است، دینداری و نقش عمومی دین را در سراسر جهان بسیار بالاتر میبینیم. این امر پیامدهای مهمی دارد، اگر جوامع سکولار تنها تحت شرایط رفاه اقتصادی و نهادهای اجتماعی قوی شکوفا میشوند، پس شاید دین برای تثبیت جامعه تا نقطهای که سکولاریسم بتواند شکوفا شود، ضروری باشد؛ و حتی پس از تأسیس، جوامع سکولار با توجه به ظهور عوامل بیثبات کننده، در برابر ظهور مجدد دین آسیب پذیر باقی میمانند.
ما میتوانیم این اتفاق را (ظهور مجدد دین) در جوامع سکولار اروپایی ببینیم، زیرا این جوامع بخاطر اثرات رکود اقتصادی و هجوم مهاجران با میراث عمدتاً فرهنگ مسلمانی واکنش نشان میدهند. یکی از تأثیرات این شرایط در حال تغییر، افزایش لفاظی ها و خشونت های ضد مهاجرتی و ضد مسلمانان در سراسر اروپا است. این موضوع با آنچه ما در مورد عملکرد ذهن اخلاقی می دانیم سازگار است. وقتی گروه درونی یا خودی مورد تهدید قرار میگیرد، چه از طریق حمله مستقیم و چه از ترس از دست دادن منابع اقتصادی، جایگاه گروه خودی برجستهتر میشود.[60] این امر از ریشههای تکاملی روانشناسی انسان ناشی میشود. زیرا گروه، کانون تلاشهای افراد برای سازگاری فراگیر است، این سازگاری، رمز انسان در مبارزه برای بقا است. بنابراین وقتی این بقا تهدید میشود، پیوستن به گروه و تقویت گروه، پاسخ طبیعی آن است. پیامد این امر، افزایش بیزاری از گروه خارجی و حساسیت زدایی اخلاقی نسبت به اعضای گروه خارجی، یعنی افزایش بیگانه هراسی است و این بیگانه هراسی نیازی به جلوههای مذهبی ندارد. یک قوم گرایی ملی گرایانه میتواند زمینههای توجیهی برای بیگانههراسی را بطور موثر فراهم کند. در اینجا ما دشواری ارزیابی اخلاق سکولار و مذهبی را از نظر نقش آنها در ترویج نوع جوامعی که شرایط شکوفایی انسان را ایجاد میکنند، میبینیم.
یک فرد دیندار میتواند استدلال کند که جامعهای بدون خدا، پایه اخلاقی ناکافی دارد. در حالی که چنین جامعهای (سکولار) ممکن است در شرایط مناسب، خوب عمل کند، اما وقتی اوضاع دشوار میشود، به خشونت و تبعیض بیگانه هراسی گرایش پیدا می کند. تنها یک سیستم اخلاقی مبتنی بر خدا میتواند یک تعهد اخلاقی واقعاً جهانی را پایه گذاری کند و به آن جامعه انگیزه دهد. بدون ترس از مجازات الهی، هیچ چیز نمیتواند مانع بدترین افراط گراییهای بیگانههراسی شود، به ویژه هنگامی که به یک کیش شخصیت یا حس استثناگرایی ملی (national exceptionalism)[61] تبدیل شود، و تاریخ قرن بیستم گواه این امر است. بدون خدا، سرزمین مادری (Motherland) یا پیشوا و رهبر (Fuhrer) با نتایج وحشتناکی وارد این شکاف میشوند. این نگرانی تا حدودی مشروع است، اما دلالت آن مبنی براینکه اخلاق مبتنی بر اعتقاد به خدا ما را از چنین خشونتی محافظت میکند، به وضوح نادرست می باشد. جنایاتی که به نام دین انجام میشود، بیش از حد زیاد است که قابل شمارش و بیش از حد رایج است که نیازی به برشمردن داشته باشد. مدافع دینی، همانطور که دیدهایم، ممکن است پاسخ دهد که چنین اَعمالی دینی و مذهبی نیستند. آنها سوءاستفاده از دین و مذهب هستند و این اعمال نقض ماهیت واقعی دین که همواره صلح آمیز و محبتآمیز می باشد، است. حتی مفسران غیرمذهبی نیز اغلب عنصر مذهبیِ خشونت انجام شده تحت لوای دین را کماهمیت جلوه میدهند یا رد میکنند، حتی زمانی که عاملان آشکارا دین را به عنوان بخشی از توجیه خود ذکر میکنند. علم شناختی دین به ما اجازه میدهد تا ببینیم که چگونه چنین پاسخهایی ایفای نقش دین در خشونت های مذهبی را به اشتباه درک میکنند.
بیایید به یک نمونه خاص از خشونت مذهبی نگاهی بیندازیم. صبح روز ۷ ژانویه ۲۰۱۵، دو مرد وارد دفتر مجله طنز فرانسوی شارلی ابدو (Charlie Hebdo) شدند و آتش بر روی کارکنان این مجله گشودند و یازده نفر را کشتند. مهاجمان به دلیل تصویرسازیهای مجله از حضرت محمد که آنها کفرآمیز و مستحق مرگ میدانستند، به این مجله حمله کردند. آنها به طور خاص افرادی را که مسئول نقاشیهای توهینآمیز بودند هدف قرار دادند و در حین فرار با صدای بلند اعلام کردند که این کار را در دفاع از اسلام انجام دادهاند. آیا این کار بطور آشکار یک عمل خشونت مذهبی نبود؟ ممکن است کسی چنین فکر کند، اما بسیاری از افراد برجسته استدلال کردند که اینطور نیست. بسیاری از این موارد را میتوان به عنوان توجیهات مذهبی نسنجیده یا استراتژی سیاسی رد کرد، اما تحلیلهای پیچیده تری نیز وجود داشت که بُعد مذهبی این حمله را رد میکرد. به عنوان مثال، کریس هجز (Chris Hedges)، روزنامهنگار مشهور، نوشت که:
« این (عمل) درباره اسلام رادیکال نبود... این منادی یک ویران شهر (dystopia) نوظهور بود که در آن، دوزخیان زمین، محروم از منابع برای بقا، عاری از امید، تحت کنترل وحشیانه... با خشمی پوچ گرایانه به هم میتازند.»[62]
اگرچه این روزنامه نگار در مورد شرایط اجتماعی-اقتصادی (فرانسه) که زمینه ساز چنین اعمالی است، درست میگوید، اما حذف دین از این تحلیل، نادیده گرفتن یک جنبه مهم از داستان است.[63] ادیان به عنوان نشانه های هویتی یک گروه و نیز تعهدات به آن گروه عمل میکنند. این امر باعث ایجاد شهودهای اخلاقی عمیق و قدرتمندی میشود که ما را به سمت دفاع از گروه سوق میدهد. همین ابزارهای ذهنی، به ویژه در شرایط تهدید یا بیثباتی، باعث ایجاد انزجار از گروه بیرونی یا غیر خودی نیز میشوند. وضعیتی مانند آنچه پیرامون حملات شارلی ابدو رخ داد، کاملاً مناسب و کافی بود تا هر دو جنبه از این ابزارهای شناختی را فعال کند. ما دو فرد داریم که در مرحلهای از زندگی خود با اسلام و بنابراین با گروه درونی مسلمانان همذات پنداری کردند. آنها در جامعهای زندگی میکردند که در آن مسلمانان در آن اقلیت هستند و به همین دلیل احساس بی احترامی از سوی گروه بیرونی (جامعه فرانسه) میکنند و آنها بناچار تحت استرس اجتماعی در حال گذران زندگی هستند. سپس، از درون گروه بیرونی، عملی رخ میدهد که مستقیماً به نماد هویت درون گروهی مسلمانان، حضرت محمد توهین میکند. در حالی که گروه غالبِ بیرون از گروه (جامعه فرانسه) از این عمل به عنوان عملی برای آزادی بیان دفاع میکند بنابراین اینگونه نحوهی پردازش موضوع از طریق پویاییهای روانشناسی درونگروهی نیست، این یک حملهی مستقیم به گروه است و یک ارزش مقدس را که گروه را تعریف میکند، نقض میکند. چنین حملاتی باید پاسخ داده شوند، در غیر این صورت گروه درونی (اقلیت مسلمان) انجام حملات بیشتری را انجام می دهند.
پاسخ به این تهدید لزوماً نباید از طریق خشونت صورت گیرد. اکثریت قریب به اتفاق مسلمانان فرانسوی مخالف چنین خشونتی هستند. با این حال، پاسخ خشونتآمیز یک گزینه است، یک گزینه بسیار پرهزینه. ما میدانیم که نشانههای پرهزینه تعهد در دفاع از گروه که تمایل به پذیرش ضرر بزرگ برای مجازات کسانی که به گروه حمله میکنند را دارد و برایشان نه تنها جذابیت عاطفی قدرتمندی دارد بلکه مزایای زیادی را برای کسب اعتبار آنها است، نوید بخش می باشد. همه جوامع به کسانی که مایل به فداکاری برای خیر و صلاح و سعادت عمومی هستند مانند سربازان، پلیس، آتش نشانان، امدادگران و غیره - اعتبار قائل می باشند. این اعتبار دادن از ساختار انگیزشی اجتماعی است که افراد را به سمت پذیرش چنین نقشهای خطرناکی سوق میدهد و این امر به ویژه برای مردان جوان، که همواره منبع اصلی داوطلبان برای این نقشهای اجتماعی بودهاند، جذابیت دارد. برای مردان جوان، که احساس میکنند به ساختارهای اجتماعی بزرگتر وابسته نیستند و در آن جامعه معنا یا امید کمی مییابند، جذابیت فداکاری معنادار در دفاع از خیر عمومی (یعنی درون گروه) میتواند مقاومت ناپذیر باشد. این ساختار روانشناختی خشونت، محدود به دین یا منحصر به آن نیست، اما مسئلهی مورد بحث این نیست که آیا فقط دین میتواند چنین خشونتی را تحریک کند یا خیر، بلکه این است که آیا اصلاً افراد مرتکب چنین کاری می شوند یا خیر و پاسخ در این مورد به وضوح، بله است. وقتی دینی، مانند اسلام، به عنوان نشانه ای از هویت یک گروه خودی عمل میکند، پویایی روانشناسی اخلاقی درون گروهی/برون گروهی را تقویت می نماید. وقتی آن گروه توسط یک گروه خودی در معرض تهدید قرار میگیرد، جهت گیری اخلاقی وارد عمل میشود: فداکاری در دفاع از گروه مذهبی و حساسیتزدایی اخلاقی نسبت به رنج بالقوهی گروه خودی. در حالی که هر نشانه هویت درون گروهی میتواند این کار را انجام دهد. به عنوان مثال، ملیگرایی، قومیت، وابستگی به باشگاه فوتبال و دین، به دلیل پیوندهای تکاملی کهن خود با روانشناسی اخلاقی، از این نظر به ویژه قدرتمند است.
برای درک ماهیت مذهبیِ «خشونت مذهبی»، توجه به این نکته ضروری است که افرادی که مرتکب خشونت میشوند، لزوماً مذهبی نیستند. گفته نشان شده است که تروریستهای به اصطلاح مذهبی اغلب مؤمنانی نیستند که به کلیسا،کنیسه و مسجد می روند، و یا در درک پیچیده الهیاتی از ایمان خود تبحر داشته باشند. همچنین در موارد متعدد نشان داده شده است که این افراد قبل از ارتکاب اعمال خشونت آمیز خود به نام دین، علاقه یا مشارکت کمی در دین نشان دادهاند. قضاوت در مورد اینکه دین نمیتواند یک عامل سببی باشد، پویایی شناسی- شناختی (Cognitive dynamics)[64] موقعیت را نادیده میگیرد. دین در خشونت مذهبی نه از طریق آموزهها یا دکترینهای خاص بلکه از طریق عملکرد شناختی-اخلاقی خود به عنوان محرکی برای جهت گیری درون گروهی/برون گروهی نقش دارد. این همانند سازی با یک دین، لزوماً اعتقاد یا پیروی از یک دین، نیست که دین را به عنوان منبع خشونت مطرح میکند.
البته باید توجه داشت که این موضوع بدان معنا نیست که آموزههای یک دین به خشونت کمکی نمیکنند. هر سه دین توحیدی، مبنایی متنی برای توجیه، حتی حمایت از خشونت مقدس ارائه میدهند. مطالعات نشان میدهد که چگونه خواندن متون مذهبی معتبر میتواند تمایل به رفتار پرخاشگرانه و ترویج پذیرش غیر انتقادی متن را افزایش دهد.[65] فرو رفتن در یک سنت مذهبی که بر یک جهان بینی منزوی تأکید دارد، خود را در محاصره یک گروه متخاصم و قدرتمند بیرونی میبیند و برای اقدامات در دفاع از گروه، ضمانت الهی فراهم و ترکیبی به ویژه کشنده ایجاد میکند. این تحلیل اخلاقی-شناختی از دیدگاه معکوس مبنی بر اینکه دین دقیقاً مشکل است، پشتیبانی نمیکند. چنین رفتارهای انسانی بسیار پیچیدهتر از آن هستند که بتوان آنها را به هر داستان عِلّی واحدی تقلیل داد، اما دین بخشی از توضیح عِلّی است. مدافعان مذهبی میتوانند به درستی به نمونههای سکولار متعددی از هویت درون گروهی اشاره کنند که منجر به خشونت وحشتناک و تحقیر دیگران شده است، در حالی که هویت مذهبی ممکن است به طور خاص قدرتمند باشد، اما در رابطه با ایدئولوژیهای سکولار، نوع خاصی از خطر را تشکیل نمیدهد.
اخلاق سکولار چه چیزی میتواند ارائه دهد؟
اگر هم دین و هم سکولاریسم ریشه در روانشناسی اخلاقی یکسانی دارند، چگونه میتوانیم تمایز بین اخلاق سکولار و دینی را ارزیابی کنیم؟ آیا در واقع تمایز اخلاقی معناداری وجود دارد؟ روش دیگری برای طرح این موضوع وجود دارد که ممکن است قابل ارائه کردن باشد. در اینجا بهتر است به چارلز تیلور برگردیم. همانطور که بحث کردیم، تیلور سکولاریسم را به عنوان یک جهان بینی توصیف کرد که در یک چارچوب ذاتی، در مقایسه با چارچوب متعالی جهان بینیهای دینی، عمل میکند و این تمایز در درک رابطه بین خشونت دینی و خشونت ناشی از ایدئولوژی سکولار مفید است.
دلیل و برهان متقن آورده شده است که ایدئولوژیهای سکولار مانند کمونیسم، فاشیسم و نازیسم میتوانند به عنوان دین عمل کنند. هر یک از آنها قطعاً یک گروه درونیِ کاملاً مشخص و سرشار از ارزش های مقدس را مطرح میکردند. آنها یک تهدید برون گروهی را شناسایی میکردند که باید شکست دهند. این ایدئولوژی های سکولار نشانههایی از تعهد به گروه درونی و هویت با آن را توسعه دادند و همگی کاربرد ابزار خشونت گسترده و مرگبار را در دفاع از ایدئولوژی الهام بخشیدند و توجیه کردند. در حالی که این ایدئولوژیهای سکولار ممکن است فاقد خدا یا تصوری از یک نیروی ماوراء طبیعی که از گروه حمایت میکند، بودند، اما آنها مانند دین در یک چارچوب متعالی عمل میکردند، یعنی همه آنها جهانبینی خود را بر اساس یک خیر و سعادت عمومی جامعه تعریف میکردند که از محدودیتهای عصر حاضر یا هر عصر دنیوی فراتر میرفت. همه آنها مشتاقانه منتظر دورهای در آینده بودند که پیروزی گروه (یعنی ایدئولوژی)، مرحله بالاتری از وجود انسان را رقم بزند، نظمی اجتماعی که بیثباتی جوامع تاریخی را پشت سر بگذارد. آنها آموختند که تعهد برای دستیابی به این خیر و سعادت نهایی از هرگونه فداکاری شخصی که در اینجا و اکنون متحمل میشوند، برتر است و آن فداکاری را با معنایی آغشته کردند که هیچ تلاش عادی نمیتواند با آن برابری کند. در خدمت به این خیر و سعادت جامعه، هیچ بهایی گزاف نبود، هیچ فداکاری از خود یا دیگری گران تمام نمیشد. همین چارچوب متعالی است که شرایط را برای بسیاری از فجایعی که تاریخ بشر را خد شهدار کرده است، چه به نام خدا و چه به نام دولت، فراهم کرده است و جهانی را با سلاحهای کشتار جمعی با تهدیدی به مراتب بزرگتر از انچه تصور می کنیم، ایجاد کرده است.
در این معنا است که یک جهان بینی سکولار، جهانی بینی که خیرو سعادت را در چارچوبِی درون ماندگار[66] میداند، میتواند مدعی برتری باشد. در چارچوبی درون ماندگار، همه کالاها به دلیل سهمشان در شکوفایی انسان ارزشمند هستند. اینها کالاهای سکولار می باشند به این معنا که در این عصر و این جهان تحقق مییابند. این بدان معنا نیست که به فداکاری مورد نیاز احتیاجی نیست، اما آن فداکاریها، که در اینجا و اکنون اتفاق میافتند باید توسط کالاهایی تحقق بپذیرد که وزن بیشتری داشته باشند. چنین کالاهایی لزوماً کالاهای فردی نیستند. ممکن است هنوز یک خیر سعادت برتر وجود داشته باشد، اما آن خیرو سعادت برتر از نظر کمک به شکوفایی و عدالت انسان به صورت انتزاعی و ایدهآل، درک نخواهد شد. همچنین، با محدود کردن تحقق خیر و سعادت به این عصر و جهان، یک چارچوب درون ماندگار، نیازی به نزدیک بینی زمانی (Temporal myopia)[67] ندارد. بسیاری از کالاهایی که ارزش مبارزه و فداکاری دارند، ممکن است در طول عمر هیچ فرد یا حتی نسلی خاص تحقق نیابند و شاید نتوانند تحقق یابند. برای مثال، عدالت اجتماعی و ایجاد یک نظام سیاسی واقعاً دموکراتیک، اهداف بلند مدتی هستند که موفقیتشان قطعی نیست، اما تلاش برای چنین اهداف بلند مدتی همچنان میتواند برای زمان حال مفید باشد، چه از نظر برداشتن گامهای کوچک اما ملموس به سوی هدف، چه از نظر معنایی که از تلاش برای چیزی بزرگتر از خودِ فرد حاصل میشود، و چه از نظر مزایای عملی که ممکن است برای جامعهای که به چنین اهداف بلند مدتی متعهد است، حاصل شود. این امر در مقیاسهای اجتماعی نه چندان بزرگ، نیز مؤثر است. فداکاریهایی که مردم معمولاً در زمان حال انجام میدهند تا فرزندان و نوههایشان زندگی بهتری در آینده داشته باشند، نیز نمونهای از یک اعمال نیک و سعادتمند بلند مدت است که در یک بازه زمانی آینده، اما همچنان ماندگار، تحقق خواهد یافت. یک چارچوب ماندگار، خطر بالقوه ذاتی در جهت گیری درونگروهی/برونگروهی تکاملیافته ما را از بین نمیبرد، اما ممکن است میزان آسیبی را که جهت گیری میتواند در دنیای واقعی ایجاد کند، محدود نماید. تیلور اومانیسم را به عنوان جهان بینیای که در یک چارچوب درونی عمل میکند، شناسایی میکند. مهم است که بدانیم اگر چه اومانیسم در یک بستر و چارچوب زمانی دنیوی عمل میکند، اما ذاتاً مستلزم رد دین نیست. این رویکرد بر اختیار، عقل و اخلاق انسانی تمرکز دارد و این امکان را برای افراد فراهم میکند که در عین عمل به یک موضع اساساً اومانیستی و دنیوی در زندگی، باورهای مذهبی یا معنوی داشته باشند. به عنوان مثال، میتوانیم مارتین لوتر کینگ (Luther King) را به عنوان یک اومانیست مذهبی (Religious humanism)[68] در نظر بگیریم. او یک کشیش مسیحی با یک سیستم ارزشی مبتنی بر کتاب مقدس بود، اما تحقق آن دیدگاه اخلاقی مذهبی را مستلزم مبارزه برای عدالت اجتماعی و بهبود زندگی انسان در اینجا و اکنون میدانست. حتی اگر آن «اینجا و اکنون» در طول عمر او نبود، تحقق آن را باید در یک چارچوب زمانی سکولار جستجو کرد. او نمیتوانست منتظر پادشاهی خدا بماند. در حالی که کینگ یک نمونه بسیار خاص است، اومانیسم مذهبی او یک مورد استثنایی یا یک انحراف نیست. همه ادیان بزرگ در درون خود، آرمانی از عدالت اجتماعی و خیر و سعادت انسانی دارند که باید در چارچوب کاملاً سکولار جستجو و ارزش گذاری شود، حتی اگر آن آرمان، الهام گرفته از الهیات تلقی شود.
تمایز مهم بین اخلاق سکولار و مذهبی این نیست که آیا بیان «مذهبی» یا «سکولار» دارد، بلکه این است که آیا در چارچوبی متعالی یا درونماندگار عمل میکند. اهمیت اخلاقی «سکولاریسم» در تعریف شرایط سکولاری است که تحت آن، دیدگاه خود را در مورد خیر و سعادت جامعه دنبال میکند و به ارزشهای انسانی که آن شرایط سکولار ایجاب میکنند، امتیاز میدهد، نه در منشأ ظاهری، دنیوی یا اخروی آن ارزشها.
* جان تیهان (John Teehan) عضو گروه دین در دانشگاه هافسترا (Hofstra University) - نیویورک
[1] روانشناسی اخلاق یک حوزه میانرشتهای است که روانشناسی و فلسفه را در بر میگیرد و به مطالعه چگونگی رشد، تولید و عمل ذهن انسان بر اساس قضاوتهای اخلاقی میپردازد. این رشته به بررسی تعامل بین استدلال آگاهانه، شهود درونی، احساسات اخلاقی (مانند گناه و همدلی) و عوامل فرهنگی که رفتار اخلاقی را شکل میدهند، میپردازد.
[2] تاریخ طبیعی اخلاق، رفتارهای اخلاقی را به عنوان ابزارهای تکاملیافته برای حل مشکلات همکاری و بقای اجتماعی توضیح میدهد. روانشناسی اخلاقی ما - مانند اعتماد، گناه و انصاف - به جای اینکه از فرمان الهی یا منطق انتزاعی سرچشمه گرفته باشد، به تدریج در طول هزارهها توسعه یافته است، زیرا اجداد ما با زندگی و کار در گروههای وابسته به هم سازگار شدند.
[3] چارچوب درون ماندگار: مفهومی است که توسط فیلسوف چارلز تیلور در کتابش «عصر سکولار» معرفی شده است. این مفهوم، جهانبینی مدرن، ساختهشده و سکولار ما را توصیف میکند که در آن جهان به عنوان امری خودکفا، عاری از نیروهای ماوراءالطبیعه و کاملاً در چارچوب مرزهای طبیعی، فیزیکی و زمانی توضیح داده میشود.
[4] مرگ خدا» یک مفهوم فلسفی است که توسط فیلسوف آلمانی، فریدریش نیچه، در اثر خود در سال ۱۸۸۲ با عنوان «حکمت شادان» (Die fröhliche Wissenschaft) به طور مشهوری مطرح شده است. این یک ادعای تحتاللفظی در مورد مرگ یک الوهیت نیست، بلکه استعارهای تشخیصی است که سکولاریزاسیون تمدن غرب و فروپاشی چارچوب اخلاقی جهانی مسیحی را توصیف میکند.
[5] Gervais, W., A. Shariff, and A. Norenzayan. 2011. “Do You Believe in Atheists? Distrust Is Central to Anti
-Atheist Prejudice.” Journal of Personality and Social Psychology 101(6), 1189–1206.
[6] متکلمان مسیحی لیبرال یا لیبرال/مترقی، در پی آشتی دادن ایمان سنتی با فرهنگ، علم و عقل مدرن هستند. آنها به جای پایبندی دقیق به اصول اعتقادی یا خطاناپذیری تحتاللفظی کتاب مقدس، معمولاً عدالت اجتماعی، تفاسیر استعاری از کتاب مقدس و تأکید بر آموزههای اخلاقی عیسی را در اولویت قرار میدهند.
[7] Mavrodes, G. 1986. “Religion and the Queerness of Morality.” In Rationality, Reli¬ gious Belief and Moral Commitment: New Essays in the Philosophy of Religion, edited by Robert Audi and William J. Wainwright, 213–226. Ithaca, N.Y.: Cornell University Press.
[8] Ritchie, A. 2012. From Morality to Metaphysics. Oxford: Oxford University Press.
[9] علوم شناختی یا دانش شناختی اصطلاحی برای «علوم ذهن شناسی» (دانشهای شناخت ذهن) است که به طور ساده به صورت «پژوهش دانشورانه دربارهٔ ذهن و مغز» تعریف میشود و امروزه علوم شناختی یکی از شاخههای علوم تجربی (Experimental science) محسوب میگردد. این رشته دانشگاهی شاخهای میانرشتهای است که از ادغام و همافزایی رشتههای مختلفی مانند روانشناسی، فلسفه ذهن، عصبشناسی، زبانشناسی، انسانشناسی، علوم رایانه و هوش مصنوعی تشکیل شدهاست.
[10] Taylor, C. 2011. “Western Secularity.” In Rethinking Secularism, edited by C. Calhoun, M. Juergensmeyer, and J. VanAntwerpen, 31–53. Oxford: Oxford University Press.
[11] Casanova, J. 2011. “The Secular, Secularizations, Secularisms.” In Rethinking Secularism, edited by C. Calhoun, M. Juergensmeyer, and J. VanAntwerpen, 54–74. Oxford: Oxford University Press
[12] Taylor, C. 2011. “Western Secularity.” In Rethinking Secularism, edited by C. Calhoun, M. Juergensmeyer, and J. VanAntwerpen, 31–53. Oxford: Oxford University Press.
[13] Taylor, C. 2007. A Secular Age. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
[14] دین غیرروشنگری: عموماً به سنتهایی اشاره دارد که پیش از عقلگرایی سکولار غربی وجود داشتهاند یا عمداً آن را رد میکنند. این ادیان، وحی الهی، ایمان یا بیداری تجربی را بر منطق تجربی محض اولویت میدهند. در اینجا سه الگوی اصلی آمده است:
ادیان ابراهیمی: ادیانی مانند مسیحیت، یهودیت و اسلام بر وحی الهی، کتاب مقدس و پیامبران تکیه میکنند. پیروان به جای جستجوی «روشنگری» فکری، بر رستگاری، فیض و تسلیم در برابر اراده خدا تمرکز میکنند.
سنتهای شرقی: ادیان دارمایی (مانند هندوئیسم و بودیسم) در بودیسم به دنبال بیداری معنوی یا روشنگری هستند. در حالی که این شبیه برخی از آرمانهای غربی آگاهی درونی است، اساساً بر فراتر رفتن از منطق دنیوی به جای تکیه صرف بر آن تأکید دارد. سنت جینیسم (Jainism) نیز این را از طریق مسیرهای منظم و تجربی نشان میدهد.
ادیان عامیانه و بومی: بسیاری از نظامهای اعتقادی در آفریقا، آمریکا و آسیا بر هماهنگی با طبیعت، تکریم اجداد و آیینهای محلی به جای رسالههای فلسفی گسترده تمرکز دارند.
[15] Juergensmeyer, M. 2011. “Rethinking the Secular and Religious Aspects of Violence.” In Rethinking Secularism, edited by C. Calhoun, M. Juergensmeyer, and J. VanAntwerpen, 185–203. Oxford: Oxford University Press.
[16] Warner, M., J. VanAntwerpen, and C. Calhoun. 2010. Varieties of Secularism in a Secular Age. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
[17] به زیرنویس شماره ۳ رجوع شود
[18] Taylor, C. 2011. “Western Secularity.” In Rethinking Secularism, edited by C. Calhoun, M. Juergensmeyer, and J. VanAntwerpen, 31–53. Oxford: Oxford University Press.
[19] اومانیسم انحصاری یک موضع فلسفی است که در آن شکوفایی و معنای انسان کاملاً در جهان طبیعی و «درونمانده» یافت میشود، بدون ارجاع به خدا، واقعیتهای ماوراءالطبیعه یا متعالی. این دیدگاه که توسط فیلسوف چارلز تیلور در کتاب «عصر سکولار» رواج یافت، باور مدرن غربی را توصیف میکند که انسانها میتوانند صرفاً بر اساس شرایط خودشان اخلاقی، منطقی و شکوفا باشند.
[20] Taylor, C. 2007. A Secular Age. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
[21] اخلاق سکولار شاخهای از فلسفه اخلاق است که درست و غلط را بر اساس قوای انسانی - مانند منطق، عقل و همدلی - به جای وحی الهی یا هدایت ماوراءالطبیعه بنا میکند. این اخلاق یک چارچوب جهانی برای رفتار اخلاقی ارائه میدهد که به طور یکسان برای افراد مذهبی و غیرمذهبی اعمال میشود.
[22] چارچوب متعالی، جهانبینیای است که فرض میکند جهان طبیعی و مادی تحت اقتدار واقعیتی فراتر از خود عمل میکند. این چارچوب که در فلسفه چارلز تیلور رواج یافت، فرض میکند که معنا و ارزش از آفرینش بیرونی انسان سرچشمه میگیرد و به شدت با چارچوب ماندگار مدرن در تضاد است.
[23] فرااجتماعی : بالاترین سطح سازماندهی اجتماعیگری است که با ویژگیهای زیر تعریف میشود: مراقبت همیارانه از فرزندان (شامل مراقبت از فرزندان افراد دیگر)، همپوشانی نسلها در یک کلنی از بزرگسالان، و تقسیم کار به گروههای زایشی و غیرتولید مثلی.
[24] Richerson, P., and R. Boyd. 2005. Not by Genes Alone: How Culture Transformed Human Evolution. Chicago: University of Chicago Press.
[25] Axelrod, R. 2006. The Evolution of Cooperation, 2nd ed. New York: Basic Books.
[26] Verplaetse, J., S. Vanneste, and J. Braeckman. 2007. “You Can Judge a Book by Its Cover: The Sequel. A Kernel of Truth in Predictive Cheating Detection.” Evolution and Human Behavior 28(4), 260–271.
[27] شهودهای اخلاقی: «غرایز درونی» قوی و فوری در مورد درست یا غلط بودن یک عمل، رفتار یا موقعیت هستند. آنها به صورت خودجوش و بدون نیاز به استدلال آگاهانه گام به گام رخ میدهند. در روانشناسی، آنها به عنوان واکنشهای خودکاری در نظر گرفته میشوند که به شدت تحت تأثیر احساسات قرار دارند و توسط فرهنگ، تاریخچه شخصی و تعصبات ناخودآگاه ریشه دوانده اند.
[28] Mahajan, N., M. Martinez, N. Gutierrez, G. Diesendruck, M. Banaji, and L. Santos. 2011. “The Evolution of Intergroup Bias: Perceptions and Attitudes in Rhesus Macaques.” Jour¬ nal of Personality and Social Psychology 100(3), 387–405.
[29] یک پاداش عصبی-شیمیایی در درجه اول حول محور دوپامین است، یک انتقال دهنده عصبی که انگیزه، پیش بینی و میل به تکرار تجربیات لذت بخش را تحریک می کند. هنگامی که درگیر بقا یا فعالیت های پاداش دهنده مانند خوردن، ورزش یا معاشرت می شوید، مدار پاداش مغز شما فعال می شود و این رفتارها را تقویت می کند.
[30] Greene, J. 2013. Moral Tribes: Emotion, Reason, and the Gap between Us and Them. New York: Penguin.
[31] در روانکاوی، پیشاآگاه به ناحیهای از ذهن اشاره دارد که افکار، خاطرات و احساسات قابل دسترسی اما در حال حاضر بیتوجه را در خود جای داده است. اینها محتویات ذهنی هستند که به طور فعال در آگاهی هوشیار نیستند، اما سرکوب هم نمیشوند. آنها را میتوان به راحتی از طریق محرکها یا توجه ارادی به آگاهی فراخواند.
[32] به زیرنویس شماره ۸ رجوع کنید
[33] Greene, J. 2013. Moral Tribes: Emotion, Reason, and the Gap between Us and Them. New York: Penguin.
[34] استدلال تأملی فردی، فرآیند شناختی آگاهانه و پرزحمتِ سنجش دقیق گزینهها، هزینهها و مزایا قبل از تصمیمگیری است. این فرآیند که اغلب در نظریه فرآیند دوگانه به عنوان تفکر سیستم ۲ مفهومسازی میشود، با استفاده از منطق و ارزیابی ساختاریافته برای نادیده گرفتن اکتشافات، در تضاد با پاسخهای سریع و شهودی است.
[35] نخستی سانان راستهای فوقالعاده متنوع از پستانداران هستند که شامل بیش از ۵۰۰ گونه میشوند. آنها با مغزهای بزرگ نسبت به اندازه بدن، چشمان رو به جلو برای دید سه بعدی، گرفتن دستها با شستهای روبرو و هوش بالا مشخص میشوند. این راسته از نظر علمی به دو زیرراسته اصلی تقسیم میشود: استرپسیرینها و هاپلورینها.
[36] de Waal, F. 1996. Good Natured: The Origins of Right and Wrong in Humans and Other Animals. Cambridge, Mass.: Harvard University Press.
[37] علم شناختی دین (CSR) بررسی میکند که چگونه فرآیندهای ذهنی عادی انسان - مانند حافظه، استدلال و رشد - برای ایجاد و انتقال باورها و رفتارهای دینی با هم تعامل دارند. این حوزه به جای اینکه ایمان را یک ناهنجاری تلقی کند، توضیح میدهد که چرا مفاهیم دینی به راحتی در فرهنگهای مختلف پدیدار میشوند.
[38] Barrett, J. 2004. Why Would Anyone Believe in God? Walnut Creek, Calif.: AltaMira Press.
[39] همان
[40] Purzycki, B., and R. Sosis, 2011. “Our Gods: Variation in Supernatural Minds.” In Essential Building Blocks of Human Nature, edited by U. J. Frey, C. Störmer, and K. P. Willführ., 77–93. Berlin: Springer.
[41] Bloom, P. 2007. “Religion Is Natural.” Developmental Science 10(1), 147–151.
[42] Kelemen, D. 2004. “Are Children ‘Intuitive Theists’? Reasoning about Purpose and Design in Nature.” Psychological Science 15(5), 295–301.
[43] استدلال غایتشناختی، تمایل شناختی برای درک اشیاء، رویدادها یا پدیدههای طبیعی بر اساس هدف، غایت یا نتیجهی مورد نظر آنها به جای صرفاً علل اساسی آنهاست. این مفهوم که از کلمه یونانی telos به معنای "پایان" یا "هدف" گرفته شده است، اساس استدلال غایتشناختی را تشکیل میدهد و بحثهای عمیقی را در چندین زمینه برانگیخته است.
[44] Atran, S., and A. Norenzayan. 2004. “Religion’s Evolutionary Landscape: Counterintu¬ ition, Commitment, Compassion, Communion.” Behavioral and Brain Sciences 27 (6), 713–730.
[45] Teehan, J. 2014. “Cognitive Science and the Limits of Theology.” In The Roots of Religion: Exploring the Cognitive Science of Religion, edited by R. Trigg and J. Barrett, 167–182. Farnham, U.K.: Ashgate.
[46] Norenzayan, A. 2013. Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict. Princeton, N.J.: Princeton University Press.
[47] جامعه شکارچی-گردآورنده، جامعهای کوچنشین یا نیمهکوچنشین است که کاملاً با تغذیه از حیوانات وحشی، ماهیها و گیاهان علوفهای امرار معاش میکند. این گروهها که قبل از ظهور کشاورزی غالب بودند، معمولاً در گروههای چند ده نفره و برابر زندگی میکردند و به صورت استراتژیک برای دنبال کردن منابع غذایی فصلی حرکت میکردند.
[48] Sosis, R. 2006. “Religious Behaviors, Badges, and Bans: Signaling Theory and the Evolu¬ tion of Religion.” In Where God and Science Meet: How Brain and Evolutionary Studies Alter Our Understanding of Religion, edited by P. McNamara, 61–86. New York: Praeger.
[49] Bulbulia, J. 2004. “The Cognitive and Evolutionary Psychology of Religion.” Biology and Philosophy 19(5), 655–686.
[50] کوشر به غذاها و روشهای آمادهسازی اشاره دارد که با قوانین سختگیرانهی غذایی کاشر که در تورات آمده است، مطابقت دارند. این قانون تعیین میکند که کدام حیوانات میتوانند خورده شوند، چگونه باید ذبح شوند و جداسازی کامل گوشت و لبنیات را الزامی میکند.
[51] Bering, J., and Johnson, D. 2005. “‘O Lord ... You Perceive My Thoughts from Afar’: Recursiveness and the Evolution of Supernatural Agency.” Journal of Cognition and Culture 5(1– 2), 118–142.
[52] Alcorta, C., R. Sosis. 2005. “Ritual, Emotion, and Sacred Symbols: The Evolution of Religion as an Adaptive Complex.” Human Nature 16 (4), 323-359.
[53] Teehan, J. 2012. “Empathy, Cruelty, and Religion.” In Science and the World’s Religions, edited by P. McNamara and W. Wildman, vol. 2, 123–156. New York: Praeger.
[54] تبار یا نسب شناسی مطالعه خانوادهها، تاریخ خانواده و ردیابی دودمانها با استفاده از اسناد تاریخی، مصاحبههای شفاهی و تحلیل ژنتیکی است. این رشته نه تنها شجرهنامه، بلکه روایتهای گستردهتر، مهاجرتها و ریشههای اجداد را نیز بررسی میکند.
[55] انگیزش به هر چیزی که برای ایجاد انگیزه طراحی شده باشد، اشاره دارد. این جرقه، اشتیاق، انگیزه یا عزم راسخ است که عمل را برمیانگیزد و رفتار را به سمت دستیابی به یک هدف خاص هدایت میکند.
[56] Teehan, J. 2010. In the Name of God: The Evolutionary Origins of Religious Ethics and Violence. Malden, Mass.: Wiley-Blackwell.
[57] إِنَّ اللَّـهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا همانا خداوند است بر شما نگهبان. سوره نساء آیه یکم. این سوره تصریح دارد که خداوند مراقب تمامی اعمال بندگان خویش است.
[58] Zuckerman, P. 2008. Society without God: What the Least Religious Nations Can Tell Us About Contentment. New York: New York University Press.
[59] Gervais, W. and A. Norenzayan. 2012. “Reminders of Secular Authority Decrease Believers’ Distrust of Atheists.” Psychological Science 23 (5) 483-491.
[60] Burke, B., A. Martens, and E. Faucher. 2010. “Two Decades of Terror Management Theory: A Meta-Analysis of Mortality Salience Research.” Personality and Social Psychology Review 14(2), 155–195.
[61] استثناگرایی ملی، باوری ایدئولوژیک است مبنی بر اینکه یک ملت خاص از نظر کیفی منحصر به فرد، برتر یا معاف از قوانین استاندارد تاریخی، اجتماعی یا سیاسی حاکم بر سایر کشورها است. اگرچه این مفهوم بیشتر با ایالات متحده مرتبط است، اما به ملیگرایی اروپایی قرن هجدهم برمیگردد و میتوان آن را در چندین زمینه تحلیل کرد.
[62] Hedges, C. 2015. “A Message from the Dispossessed.” Truthdig.com. http:// www.truthdig.com/report/item/a_message_from_the_dispossessed_20150111.
[63] Teehan, J. 2015. “Islam, Violence, and the Religious Mind.” Science, Religion and Culture 2(1), 12–16.
[64] پویایی شناسی-شناختی: یک حوزه میانرشتهای است که علوم شناختی، روانشناسی و علوم اعصاب را در بر میگیرد. این حوزه چگونگی تکامل و نوسان افکار، شبکههای مغزی و پردازش اطلاعات را در طول زمان مطالعه میکند. به جای اینکه ذهن را ایستا در نظر بگیرد، بر چگونگی سازگاری مداوم افکار آگاهانه و خودانگیخته، اغلب در پاسخ به محیطهای در حال تغییر یا حالتهای استراحت درونی، تمرکز میکند.
[65] Neuberg, S., C. Warner, S. Mistler, A. Berlin, E. Hill, J. Johnson, G. Filip-Crawford, R. Mill¬ sap, G. Thomas, M. Winkelman, B. Broome, T. Taylor and J. Schober. 2014. “Religion and Intergroup Conflict: Findings from the Global Group Relations Project.” Psychological Science 25 (1) 198–206.
[66] به زیرنویس شماره ۳ رجوع شود
[67] نزدیک بینی زمانی یک جهت گیری شناختی است که در آن مغز برای پردازش پیامدهای آینده تلاش میکند و رضایت فوری را بر مزایای بلندمدت اولویت میدهد. این جهت گیری که اغلب به عنوان «کوتاه مدتگرایی» یا «کوری زمان» شناخته میشود، میتواند با کور کردن ما نسبت به هزینههای واقعی آینده انتخابهای روزانهمان، امور مالی، سلامت و بهرهوری را از مسیر خود خارج کند.
[68] اومانیسم دینی فلسفهای است که ارزشهای اخلاقی و انسانمحور را با جنبههای جمعی، آیینی و کارکردی دین سنتی ادغام میکند. برخلاف اومانیسم سکولار که کاملاً غیرخداباورانه است، اومانیستهای دینی اغلب معنای عمیق، هدف اخلاقی و جامعه معنوی را از طریق یک لنز اومانیستی مییابند، بدون اینکه نیازی به اعتقاد به یک خدای فراطبیعی داشته باشند.
